YAKIN-DOĞU KRİTER VE GÖSTERGELER UYGULAMA KILAVUZU

Kılavuzun Amacı
FAO ve UNEP’in yardımı ile 1996 Ekim ayında Kahire’de düzenlenen Uzmanlar Toplantısında Yakın-Doğu Bölgesinde Sürdürülebilir Orman Yönetimi için 7 kriter, 64 gösterge belirlenmiş ve FAO Yakın-Doğu Ormancılık Komisyonu 12.ci Dönem Toplantısında bu ana set onaylanmıştır. 1997 Aralık ayında Kahire’de bir izleme ve değerlendirme workshop’u düzenlenmiş, daha sonra 1998 Aralık ayında da Şam’da Ulusal Koordinatörlerin bir araya geldiği bir toplantıda gelişmeler ele alınarak belirlenen kriter ve göstergelerin ulusal seviyede seçimi, önceliklendirilmesi, test edilmesi, adaptasyonu, uygulanması konusunda görüş alışverişinde bulunulmuştur.

Bu Kılavuz, Şam’da yapılan Ulusal Koordinatörler Toplantısında, FAO’dan Yakın-Doğu Bölgesi için Kriter ve Göstergelerin Uygulanması Kılavuzu hazırlanması konusunda yardım talep edilmesi üzerine hazırlanmıştır. Kılavuz sürdürülebilir orman yönetimi için tavsiyelere içeren bir çerçeve sunmayı amaçlamakta olu p kullanımı gönüllü bazdadır. Kılavuz aynı zamanda ormancılık kuruluşları, diğer ilgili resmi kuruluşlar, sivil örgütler için bir eğitim materyali hüviyetinde olup, bölge ülkelerine aşağıdaki konularda yardımcı olmaya çalışmaktadır:

- Ulusal uygulamalar için uygun kriter ve göstergelerin önceliklendirilmesi veya gerektiğinde yenilerinin eklenmesi
- Göstergelerin değerlendirilmesi veya ölçülmesi
- Uygulamanın izlenmesi
- Sürdürülebilir Orman Yönetimi ortak terminolojisi
- İletişimin güçlendirilmesi ve bilinç oluşturulması

Sürdürülebilir Orman Yönetimi için Kriter ve Göstergeler Geliştitirilmesi Konusunda Uluslararası Girişimlere Bakış:

Artan çevresel endişeler ve Dünya Orman Kaynaklarının son yıllarda maruz olduğu tarımsal ve sınai yayılımcılığın tehdidinde yok olması ve bozulması neticesinde iyice belirginleşen ormanların çevresel, ekonomik ve sosyal fonksiyonlarının önemi, Sürdürülebilir Orman Yönetimini uluslararası ormancılık gündeminin en üst sırasına taşımıştır.

1992 Rio Zirvesi’nde deklere edilen Ormancılık Prensipleri ve Gündem 21 "Ormansızlaşmayla Mücadele" bölümleri gereği taraflar; ilgili menfaat grupları ve uluslararası kuruluşlarla işbirliği halinde, her türlü ormanın sürdürülebilir yönetimi için kriter ve göstergeler belirlemeye ve bunları uygulamaya koymaya mutabık olmuşlardır.

O tarihten bu yana farklı orman tipleri ve bölgeleri için uluslararası veya ulusal bazda bir dizi girişim sonucu farklı kriter ve gösterge setleri oluşturulmuştur. Bunların en önemlileri :

ITTO’nun giritimi ile Tropik Ormanlar için ulusal bazda 5 kriter 27 gösterge ve uygulama ünitesi bazında 6 kriter 23 gösterge; Avrupa Orman Bakanları Konferansı’nın girişimi ile Avrupa Ormanları için 6 kriter 27 gösterge (Helsinki Süreci); Avrupa dışındaki ormanlar için (Temperate) 7 kriter 67 gösterge (Montreal Süreci); Amazon ormanları için 12 kriter 77 gösterge (Tarapato Süreci)’dir.

Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü FAO da yukardaki girişimlere ve diğer faaliyetlere etkin olarak katılmış ve başta UNEP olmak üzere bazı kuruluşlarla işbirliği halinde, henüz Sürdürülebilir Orman Yönetimi için kriter ve gösterge oluşturamayan bölgeleri sürece dahil etmek için katkıda bulunmaya başlamıştır. Bu çerçevede Kurak Afrika Zonu Uzmanlar Toplantısını 1995 Kasım ayında Nairobi’de düzenleyerek bu bölge için 7 kriter 47 gösterge ve aynı şekilde Yakın Doğu Bölgesi Uzmanlar Toplantısı’nı 1996 Ekim ayında Kahire’de düzenleyerek bu bölge için 7 kriter 64 gösterge ve Orta Amerika Bölgesi Uzmanlar Toplantısını da 1996 Aralık ayında Tegucicalpa Honduras’ta düzenleyerek bu bölge için 8 kriter ve 53 göstergenin belirlenmesine ön ayak olmuttur.

Yakın-Doğu Bölgesinde Orman Kaynakları

FAO Sistematiğine göre Yakın Doğu Bölgesi 30 ülkeden oluşmaktadır. Bu ülkeler (Afganistan, Cezayir, Azerbaycan, Bahreyn, Kıbrıs Rum Kesimi, Cibuti, Mısır, İran, Irak, Ürdün, Kuveyt, Kırgız Cumhuriyeti, Lübnan, Libya, Malta, Moritanya, Fas, Umman, Pakistan, Katar, Suudi Arabistan, Somali, Sudan, Suriye, Tacikistan, Tunus, Turkiye, Türkmenistan, Birleşik Arap Emirlikleri, Yemen) yaklaşık 16.8 milyon km2 yüzölçümüne sahiptir. Bu bölgedeki toplam nüfus 550 milyonu bulmaktadır

Fiziksel özellikleri itibariyle bu alt bölgede iklim ve topoğrafyanın etkilerinden kaynaklanan kuraklık ağırlık kazanmaktadır. Yüksek rakımlı bir kaç mıntıka dışında bölgenin çpk geniş alanları kurak ve yarı-kurak step ve çöllerden oluşmaktadır. Ormanlar genellikle sahile yakın bölgelerin dağlık alanlarında yer almaktadır.

Ormanlar ve diğer ağaçlık alanlar toplam alanın % 0.7’sini oluşturur ve 128.8 milyon hektardır. Bu ormanlık alanın 102.3 milyon hektarı yani %79.4’ü 5 ülkede bulunmaktadır (Suan’da 44.2 Milyon ha, Türkiye’de 20.7 Milyon ha, Somali’de 16.0 Milyon ha, İran’da 12.4 Milyon ha ve Fas’ta 9 Milyon ha.). Bölgenin 5 ülkesinde (Bahreyn, Mısır, Kuveyt, Umman ve Katar) hemen hemen hiç orman yoktur.

Yakın-Doğu Bağlamında Kriter ve Göstergelerin Amacı

Yakın Doğu Bölgesi ormansızlaşma ve kıt orman kaynaklarından dolayı en çok muzdarip bölgelerden biridir. Bunun sonucu olarak bu bölge ülkeleri sürdürülebilir kalkınma ve orman kaynaklarının sürdürülebilir yönetimi arasındaki organik bağı açık bir şekilde teşhis etmişlerdir.

Kriter ve göstergeler orman durumunu ve sürdürülebilir orman yönetimi için kaydedilen gelişmeyi değerlendiren araçlardır. Her bir kriter sürdürülebilir orman yönetiminin değerlendirebileceği, orman yönetiminin temel elementlerini veya prensiplerini oluşturur. Bir bakıma kriterler sürdürülebilirliğin anahtarlarını teşkil ederler. Göstergeler ise her bir kriteri tanımlamak veya ölçmek için kullanılan ölçütlerdir. Kantitatif ve bazı durumlarda kalitatif göstergeler ormanların içinde bulunduğu şartlar ve fonksiyonlar hakkında; ve bunlarla ilişkili olarak ormanların sağladığı mal ve hizmetler hakkında bilgi sunar. Kantitatif ve kalitatif göstergeler yanında, üçüncü bir gösterge türü de tanımlayıcı göstergelerdir. Bunlar ormancılık politikası araçlarının varlığı, ormanların durumu ve sürdürülebilir orman yönetiminin başarıları hakkında bilgi vermektedirler. Bu bilgi kantitatif ve kalitatif göstergelerin sunduğu bilgi ile kombine kullanıldığı zaman orman yönetimin toplam performansı, ve orman kaynaklarına olan müdahalelerin etkileri hakkında bilgi edinilebilmektedir. Böylece belirlenen amaçlar doğrultusunda daha iyi bir yönetim için gerekli ayarlamalar yapılabilecektir. Hiç bir kriter veya gösterge tek başına bir şey ifade etmez. Bunların bütün bir set içinde hep birlikte değerlendirilmeleri gerekir.

Kriter ve göstergeler mahalli, ulusal ve bölgesel bazda belirlenebilir ve bu bazlarda uygulanabilirler. Uygulama birimi seviyesi ile ulusal yönetim arasında kriter ve göstergelerin uygulanması konusunda sürekli bir irtibat ve geri besleme gereklidir.

Yakın Doğu Bölgesinde Kriter ve Göstergelerin Oluşturulması ve Uygulanması Konusuna Bakış

Girişte de anlatıldığı gibi Yakın Doğu Bölgesinde Kriter ve Göstergeleri oluşturulması süreci FAO-UNEP işbirliği ile 15-17 Ekim 1996 tarihlerinde Kahire’de yapılan Uzmanlar Toplantısı ile başlamıştır. Bu toplantıda değişik ülkelerden 14 uzman, Bölge için 7 kriter ve 65 gösterge belirlemişlerdir. Toplantıya Arap Kurak Zon Çalışmaları Merkezi (ACSAD) ve Arap Tarımsal Gelişim Organizasyonu (AOAD) da gözlemci olarak katılmıştır. Bu toplantının sonuçları ve tavsiyeler 21-24 Ekim 1996 tarihleri arasında yine Kahire’de yapılan FAO Yakın-Doğu Bölgesi Ormancılık Komisyonu’nun 12.ci Dönem Toplantısı’na sunulmuştur ve bu toplantıda onaylanmıştır. Komisyon tavsiyelere uygun olarak ülkelere “belirlenen kriter ve göstergelerin hızlı bir değerlendirmesini yapmak ve takiben uygulamak konusunda” çağrıda bulunmuştur. Bu çağrıya uygun olarak FAO 30 Haziran- 3 Temmuz 1997 tarihleri arasında Kahire’de bir workshop düzenleyerek ülkelerin ulusal koordinatörlerini bir araya toplamış ve bu workshop’ta ulusal koordinatörler ülkelerinin belirlenen kriter ve göstergelerin uygulanabilirliği ve test edilmesi hakkında bulundukları noktayı raporlamıştır.

2-4 Aralık 1998 tarihlerinde FAO-UNEP’in Şam’da organize ettiği workshop’ta tekrar bir araya gelen Ulusal Koordinatörler gelişmeler hakkında rapor vermişler, deneyimlerini aktarmışlar ve özellikle Yakın-Doğu için belirlenmiş olan kriter ve göstergelerin ölçülmesi ve değerlendirilmesi konusunu gündem etmişlerdir.

Bölge Ülkelerin Kriter ve Göstergelerin Uygulanması Deneyimlerine Bakış.

Ulusal Koordinatörlerin her üç toplantıda ele aldıkları bu deneyimler aşağıdaki şekilde özetlenmiştir:

-Bölge ülkeleri sürdürülebilir orman yönetimi için kriter ve göstergeleri uygulamakta yavaş dahi olsa bir gelişim göstermişlerdir.

-Bütün üye ülkeler söz konusu kriter ve gösterge setini analiz ettiklerini ve bu seti kendi ekolojik, sosyo-ekonomik ve yasal şartlarına uygun bir şekilde geliştirmeye başladıklarını rapor etmişlerdir.

-Türkiye, Ürdün ve Sudan’ın dahil olduğu bazı ülkeler bazı göstergeleri mevcut projelerine veya ulusal ormancılık proğramlarına dahil ettiklerini belirtmişlerdir.

-Ulusal koordinatörlerin çoğu ülkelerinde yetkili birimlerin başındadırlar, buda Yakın-Doğu sürecinde gerekli olan politik desteğin var olduğunu göstermektedir.

-Ulusal koordinatörler sürece olan ilgilerinin devam ettiğini, kriter ve göstergelerin oluşturulmasının sürdürülebilir orman yönetimi için gerekli olduğunu ifade etmişlerdir.

-Yine de bütün koordinatörler bazı göstergelerin uygulanmasında değişik problemler ve kısıtlarla karşılaşıldığını rapor etmişlerdir, bunların en önemlileri :

1-Sürdürülebilir Orman Yönetiminde Kriter ve Göstergelerin önemli rolü hakkında değişik seviyelerdeki ormancılık kuruluşları arasında ve diğer ilgili gruplarda değişik seviyelerde bilgi ve bilincin olması

2-Bazı göstergelerin açık olmayışı ve daha detaylı tanımlanması gerektiği

3-Bazı göstergelerin ölçülebilmesi veya değerlendirilmesi için yeterli bilgi ve deneyim olmayışı

4-Bazı göstereleri hakkında bilgi toplamak için yeterli finansal kaynak olmayışı

5-Mevcut verilerin genellikle ulusal ormancılık envanterleri ile temin edildiği ve bazı göstergeler için bu verilerin eskimiş olduğu

6-Bazı göstergeler hakkındaki bilgilerin farklı bakanlıkların görev alanı içinde olduğu ve ormancılık yetkililerin bu verilere ulaşmakta güçlük çektiği

7-Daha evvel de belirtildiği gibi kriter ve göstergeler konusunda kullanılan terminolojinin harmonize edilmesi gerektiği ortaya çıkmıştır

8-Ve son olarak ülkeler uluslararası yardıma ihtiyaçları olduğunu belirtmişler FAO’dan önemli konularda, pratik bir kılavuzun hazırlanması dahil olmak üzere, bölge ülkelerinde eğitim ve işbirliğini sağlama konusunda yardım etmesi için çağrıda bulunmuşlardır


Yakın-Doğu Bağlamında Sürdürülebilir Orman Yönetiminin Yorumu



Hızlı ormansızlaşma ve bunu takiben diğer doğal kaynakların yok olması, uzun zamandır pek çok bölge ülkesinde, önemli ölçülerde olumsuz çevresel, sosyal ve ekonomik etkiler ve zararlar yaratmaktadır (örneğin: azalan odun ve odun dışı orman ürünleri üretimi, artan toprak erozyonu, sel ve taşkınlar , ziraat arazileriin tahribi, altyapı tesisleri ve iskan alanlarının tahribi, çölleşmenin yayılması, hava kirliliği, biyolojik çeşitliliğin yok olması, su ve doğal kaynakların yok olması). Buna karşılık bu durum özellikle son yıllarda ormanların korunması ve sürdürülebilir bir şekilde yönetilmesinin hayati önemi konusunda bir bilinç oluşturmuştur.

Pek çok ülkedeki hızlı şehirleşme ve sanayileşme eğilimin süreceği ve bunun bir bakıma genellikle aşırı otlatma, aşırı yakacak odunu kesimi, ziraat için açmacılık şekillerinde tezahür eden ormanlar üzerindeki baskıyı azaltacağı tahmin edilmektedir. Ancak orman içi ve kenarında yaşayan düşük gelirli topluluklarının ormanlar ve diğer doğal kaynakların yok olmasında hala en önemli faktör olmaları devam eden bir durumdur.

Diğer taraftan da hızlı şehirleşme ormanlar üzerinde bir başka olumsuz etki yaratmaktadır (yeni yerleşim yerleri için ormndan açma, büyük şehir cıvarlarında ve sahil kesimlerinde kontrolsüz turizm)

Çoğu yakın doğu ülkesinde ormanların birincil fonksiyonları koruma fonksiyonu ile çevresel fonksiyonlardır. Orman örtüsü toprak ve su kaynaklarını korumak için hayati rol oynamakta, hassas dağlık alanlarla dik su havzaları arasında doğal dengeyi muhafaza etmektedir. Ormanlar aynı zamanda rüzgar zararlarına ve kum fırtınalarına karşı set çekmekte, nehir yataklarının korumakta ve taşkınları önlemektedirler.

Orman alanlarında biyolojik çeşitlilik konusuna gösterilen alaka son yıllarda pek çok ülkede artmakta ve bu ülkelerde milli parka ve diğer korunan alan sayısı hızla artmaktadır (Örneğin : Türkiye, Suudi Arabistan, İran, Lübnan, Ürdün, Tunus ve Fas).

Yakın-Doğu bölgesinin Akdeniz sahilinde yer alan ülkelerde, orman yangınları orman kaynaklarının tehdit eden en önemli faktör olmaya devam etmektedir.

Yeterli araştırma ve adaptasyon denemesi yapılmadan bazı ülkelerde uygulanan yabancı tür ağaçlandırmaları biyolojik çeştililik ve orman kaynaklarının sağlığı ve canlılıı üzerinde ciddi olumsuz etkiler oluşturmaktadır.

Odun üretimi sadece birkaç ülkede kaydadeğer bir öneme sahiptir (Türkiye, İran, Yemen, Sudan, Somali, Türkmenistan ve Azerbaycan). Aşağı yukarı Bölgenin bütün ülkeleri yuvarlak odun ve odun ürünleri konusunda ithalatçı ülke konumundadır. Odun ve odun kömürü geleneksel olarak orman içi ve civarında yaşayan topluluklar tarafından ısıtma ve pişirmede kullanılmaktadır, özellikle soğu iklimi olan ülkelerde (Afganistan, İran, Türkiye, Lübnan, Yemen, Cezayir, fas ve Tunus’ta) önemli miktarlarda yakacak odunu tüketilmektedir.

Kırsal halk tarafından kendi arazilerinde veya arazilerinin etrafında yapılan hızlı gelişen ağaç türleri (Örn. Kavak ve Okaliptüs) ile ağaçlandırmalar ve tarım-ormancılığı uygulamaları, toplam odun üretimi miktarına önemli ölçüde katkıda bulunmaktadır. (Örn. Türkiye, Suriye, Ürdün, İran, Mısır, Tunus, Sudan, Cezayir, Fas).

Hernekadar üretim rakamları sağlıklı bir şekilde doğrulanmasa bile odun dışı ürünler (örn. yem, kabuk, av hayvanları, bal, sakız, meyve, mantar, medikal ve aramatic bitkiler) köy hanelerinin gelirlerine önemli ölçüde katkı sağlamakta, bazı ülkelerde bu ürünlerden elde edilen gelirler milli ekonomiye odun ürünlerinden çok daha fazla katkı sağlayabilmektedir. Ancak odun dışı ürünlerin muhafazası, planlanması, üretimi, pazarlanması ve ihraç edilmesi konusunda yetersizlikler mevcuttur ve buda hem mahalli hamde milli ekonomide kayıplara neden olmaktadır.

Ormanların dinlenme ve rekreasyon fonksiyonları Bölge Ülkelerinde her geçen gün daha çok önem kazanmakatdır. Pek çok Bölge ülkesinde yeşil kuşak, yol boyu ağaçlandırmalar, şehir ağaçlandırmaları, ormancılık kuruluşlarının proğramlarına dahil edilmiştir.

Bozuk orman alanlarında ve diğer çıplak alanlarda ağaçlandırma faaliyetleri, genellikle Devlet Orman İdarelerinin ana görevleri arasındadır. Bu faaliyetler esnasında en önemli anlaşmazlık bu alanları değişik şekillerde kullanan mahalli topluluklarla idare arasında cereyan etmektedir. Genellikle üretim ve faydalanma için uzun yıllar beklenmesi gereken ibreli türlerle yapılan ağaçlandırmalardan, mahalli halkın bir şekilde faydalanma oranı pek çok ülkede düşüktür, sadece ağaçlandırma esansında veya meşçerelerin bakımı veya korunmasında bir miktar istihdam imkanı yaratılmaktadır.

Halk ile idare arasındaki bu tür anlaşmazlıkları gidermek için bazı ülkelerde (Türkiye, İran, Suriye, Sudan, Lübnan, Ürdün, Tunus, Fas, Mısır) hükümet ve orman idareleri değişik tedbirler almaktadırlar, bunlara aşağıdakiler dahildir :

a) çok amaçlı ağaç türlerinin dikilmesi (yem, meyve ve bal üretimi için uygun türler)

b) halkı ve özel sektörü ağaçlandırma yapmak için teşvik etme (bilinçlendirme kampanyaları, bozuk alanların tahsisi, ücretrsiz fidan, kredi ve hibe temini)

c) kırsal kalkınma proğramları yapma ve uygulama (Türkiye, İran, Tunus, fas, Sudan) ancak bu konuda başarı kısıtlı olmuştur, çünkü : kurumsal kapasiteler yeterli değil; ekolojik, finansal ve ekonomik kısıtlar mevcut; ve orman idareleri ile halk arasında yeterli güven teis edilmemiş

Yasal ve kurumsal çerçevedeki yetersizlikler sürdürülebilir orman yönetiminin uygulanması konusunda pek çok ülkede önemli engeller oluşturmaktadır. Çoğu ülkede orman arazilerinin ve kaynaklarının mülkiyeti devlete aittir ve bu alanların yönetim sorumluluğu da devletindir. Diğer ilgili grupların, özel sektör, mahalli topluluklar ve mahalli idareler ve sivil örgütlerin ilgi ve katkısı oldukça düşük seviyelerdedir.

Özet Olarak Yakın Doğu Sürecinde Kriter ve Göstergelerin Uygulanabilirliği ve Verilerin Mevcudiyeti

Yakın Doğu Bölgesi ülkelerinde kriter ve göstergeler için verilerin uygulanabilirliği ve mevcudiyeti konusunda durumu belirlemek için bir anket düzenlenmiş ve konu 1997 yılında Kahire’de yapılan toplantıda ele alınmıştır. Bu ankete 7 ülke katılmıştır (Türkiye, Suriye, Irak, Kıbrıs, Mısır, Sudan, Tunus). Analiz sonucu sonuçlar yayınlanmış ve 1998 yılında Suriye’de yapılan Ulusal Koordinatörler toplantısında tartışılmıştır. Genel bulgular töyledir :

Kriter I in bütün göstergeleri, V’in 5,6,7,8,9 nolu göstergeleri, VII’nin 1,2,6,8 nolu göstergeleri bütün ülkeler tarafından uygulanabilir bulunmuştur.

Kriter II’nin 4, III’ün 8 ve 9, IV’ün 2 ve VI’nın 6,12,13,14,15,16,17 nolu göstergeleri çoğu ülke tarafından uygulanamaz bulunmuştur.

Diğer göstergeler bazı ülkeler tarafından uygulanabilir, bazıları tarafından uygulanamaz bulunmuştur.

Veri konusuna gelince, ülkelerin çoğunda Kriter I’in 1,2,3, II’nin 1,2, III’ün 1a-d, V2in 4,6,7,8 VI’nın 5,9 VII’nin 1,2,6,8 göstergeleri için veri mevcut,

Kriter II’nin 4,5,6,8,9,10,11, III’ün 3,7,8, IV’ün 1,2,4, VI’nın 3,4,6,7,11,12,13,14,15,16, VII’nin 5,7 nolu göstergelri için veri mevcut değil,

diğer göstergelerin ise verileri bazı ülkelerde mevcut, bazılarında değil.

Ancak bu ankete Bölgeden çok az sayda ülkenin katılmış olduğu göz önüne alındığında daha detaylı bir anketin yapılması ihtiyacı hasıl olmaktadır.

Ulusal Uygulama İçin En Uygun Kriter ve Göstergelerin Önceliklendirilmesi/Seçilmesi Kılavuzu

Yakın Doğu Sürecinin Başlangıcında üye ülkeler Sürdürülebilir Orman Yönetimi konusundaki gelişmeleri anlatmış, ve bölge için bir taslak Kriter&Gösterge seti oluşturmuştur. Prtaik olarak ana amaç, ilerde uygulanmalarından elde edilecek deneyimlerle daha da geliştirilecek olan ortak ve herkes tarafından aynı şekilde anlaşılır temel bir kriter ve gösterge seti oluşturmaktı. Buna uygun olarak temsilciler 7 kriter ve 64 gösterge belirlemişlerdir.

Daha evvel de ifade edildiği gibi her kriter sürdürülebilirliği farklı bir elementini ifade etmektedir. Bu yüzden kriter ve göstergeleri önceliklendirmek teorik olarak gerekli değildir ve bütün kriter ve göstergeler normalde eşit ölçüde değere ve önceliği haizdir. Ancak, bu kriter ve göstergeleri önceliklendirilmesi ve seçimi bölge ülkelerinde kısa vadede uygulamaya geçmek için faydalı bir ilk adım olarak telakki edilmittir.

Kriter ve göstergelerin gerçekçi bir şekilde uygulanması için her ülkenin kendi şartlarına ve kapasitesine uygun olmak üzere sürdürülebilir orman yönetimi için ormanların ekolojik, sosyal ve ekonomik fonksiyonlarını kapsayan minumum sayıda bir kriter ve gösterge seti oluşturması gerekmektedir. Kriter ve göstergelerin bu öncelik çerçevesinde seçimi için aşağıdaki 8 hususun göz önüne alınması tavsiye edilmektedir.

1 - uygunluk (bütün kriter ve göstergeler sürüdürlebilir orman yönetiminin elementleri ile uygun olmalı)
2 - muğlak olmayacak şekilde ve yakından değerlendirme amacıyla ilişkili
3 - net ve açık bir tanım
4 - diagnostik olarak spesifik (Mümkün olduğu kadar gösterge verdiği bilgi ile kriterin doğrudan değerlendirilmesini sağlamalı)
5 - tespit edilmesi, kayıt edilmesi, yorumlanması kolay, mali açıdan efektif
6 - güvenilir
7 - orman yönetimine münhasır
8 - kullanıcının kabulleneceği şekilde (uygulamacı bu göstergelerin uygulanması gerektiğine inanmalı ve kabullenmeli)


Mevcut kriter ve gösterge setinin incelenerek ülke şartlarına uygunluğu ve daha fazla kriter ve gösterge seçimi ve önceliklendirilmesi içinde aşağıdaki hususlar birer referans olarak kullanılabilir.

1.Biyolojik çeşitliliğin korunması
2.Ormansızlaşma
3.Orman içi ve dışı ağaçlandırma
4.Hassas ekosistemlerin ıslahı

5. Karbon depolanması
5.İklim değişikliğinin etkilerini azaltmak
6.Mitigating the effects of climate change
7.Korunan alanlar oluşturmak
8.Su ve toprak muhafazası
9.Orman-dışı sektörlerin etkisi
10.Yangınlara karşı ormanları korumak
11.Böcek ve hastalıklara karşı ormanları korumak
12.Odun dışı ürünler ve hizmetler
13.Ormanla ilgili geleneksel bilgi
14.Yakacak odunu temini
15.Ağaçlandırma ve ekzotik türler
16.Üretim metotları
17.Orman ve orman ürünleri sanayi
18.Pazara girit
19.Sertifikasyon
20.Arz talep
21.Ekonomik araçlar, vergi politikaları ve arazi kullanım hakkı
22.Bakım ve gelecekte kalkınma potansiyeli
23.İstihdam
24.Orman kırsal toplulukların stabilitesi
25.Katılım
26.Cinsiyet hususları
27.Altyapı geliştirilmesi
28.Yerel toplulukların hakları (etnik anlamda)
29.Kırsal politika



Kriter ve göstergelerin önceliğine göre seçimi ve bunların izleme ve değerlendirilmesi, orman, ekoloji, sosyaloji ve ekonomi disiplinleri dahil, disiplinlerarası bir ekip tarafından yapılmalıdır.

Unutulmamalıdır ki, şimdilik öncelikli kriter ve göstergeler arasına alınmayan konular, daha fazla bigi ve deneyim kazanıldıkça, ilerde önem kazanabilir. Set oluşturulduktan sonra bir açıklık veya yetersizlik tespit edildiğinde, yeni bir kriter veya gösterge geliştirilebilir veya mevcut olan değiştirilebilir.

Kriter ve gösterge setini geliştirdikçe ve iyileştirdikçe bu setteki elemntler ile sürdürülebilir orman yönetimi arasındaki ilişki daha analmalı ve açık bir şekilde belirecektir. Orman idaresinin alternatiflerini süsrüdürlebilir orman yönetimi ile ilişkilendirmede başarısızlık kriter ve göstergelerin yukardan-aşağı önceliklendirilmesine neden olacaktır. Kriter ve göstergelerin sürdürülebilirliğe topluca katkıları çerçevesinde analiz edilmeleri önemlidir.

GÖSTERGELERİN ÖLÇÜLMESİ VE DEĞERLENDİRİLMESİ KILAVUZU

KRİTER 1 : ORMAN KAYNAKLARI

1. Ormanların ve diğer ağaçlık alanlar (plantasyonlar, tarım-ormanları, rüzgar perdeleri, vb dahil) ve zaman içinde bu alanların değişimi.

Bu gösterge a) ülke arazi kullanım sistemi içinde ormanlık ve diğer ağaçlık alanların sahası ve oranı b) bu alanların farklı kategorilere göre kırınımı (ormanın orijini, ağaç türü, mülkiyet durumu, yapısı) c) diğer arazi kullanım şekillerine oranla toplam ormanlık alanda değişim d) farklı kategoriler arasında ormanlık alanda değişim konularında bilgi vermeyi amaçlamaktadır.

Ölçmeler, periyodik orman envanteri, kadastro çalışmaları ve sınırlamalar sırasında uygun haritalar, hava fotoğrafları, uydu görüntüleri kullanılarak yapılmalı. Ölçüm birimi 1 hektardır. Ölçüm aralığı olarak 10 yıl tavsiye edilmektedir ancak ilgili ülkenin şartları zorunlu kılıyorsa daha kısa veya uzun periyotlarda ölçüm yapılabilir. Değişimler bir evvelki ölçüme kıyasla verilmelidir.

2. Biyokütle/dikili servet, artım, karbon stoğu

Dikili servet orman ve diğer ağaçlık alanlarda toplam kabuklu gövde hacmi olarak ölçülecektir, ölçüm birimi m3 tür. Aynı zamanda hektar başına servet (m3/ha) belirlenecek ve servetin değişik kategorilere dağılım gösterilecektir. Her üye ülkenin dikli odun servetinin ölçümünde kullandığı bir metodu olduğu varsayılmıştır. En yaygın metotlar ortalama çap, boy ile ağaç türlerine uygun hacim, hasılat tablolarını kullanır.

Biyokütle de uygun çevirim katsayılarını kullanarak ormanlık ve diğer ağaçlık alanlarda toplam ve birim hektar başına ortalama olarak hesaplanacak, bu alan farkılı kategorilere dağıtılmış şekilde belirtilecektir. Şayet uygun çevirim katsayıları yoksa öncelikle bunların hem ibreliler hemde yapraklı ağaç türleri için, tercihen araştırma enstitüleri tarafından belirlenmesi çalışmaları başlamalı ve geçici olarakta civar ülkelerde benzer ekolojik şartlara haiz ormanlar için kullanılan katsayılar kullanılmalıdır. Ölçüm birim kuru ağırlık olarak Ton’dur.

FRA-2000 çalışmasına göre bazı Akdeniz ve Yakın Doğu Ülkelerinde kullanılan Biyokütle(ton) / Dikili servet (m3) çevirim katsayılarının ortalaması:

Kök hariç ibrelilerde 0.5, yapraklılarda 0.65 , kök her iki türde 0.12

Karbon stoğu göstergesi, orman ekosistemindeki karbon havuzunda yer alan karbon miktarını belirlemek amacındadır. Orman ekosistemindeki karbon miktarı toplam karbon rezervlerinin önemli bir kısmını teşkil eder. Bu gösterge iklim değişikliğini önlemek için yapılacak çalışmalara önemli bir referans teşkil edecektir. Bu göstergenin ölçümü için önerilen yaklaşımlar, Hükümetlerarası İklim Değişikliği Paneli (1996) Sera Gazı Envanteri Referans Kitabında önerilmektedir. Ormanlar ve diğer ağaçlık alanlarda karbon stoğu pratik olarak dikili servet/biyokütle çeviriminde kullanılan ortalama katsayılar kullanarak hesaplanabilir ki bu katsayı ortalaması 0.45 civarındadır. Karbon stoğu için ölçü birimi Ton’dur. Bu hesaplamada hem toplam hemde birim hektar başına ortalama olarak yapılmalı ve farklı kategorilere dağıtık şekilde belirtilmelidir.

Dikili servette, biyokütlede ve karbon stoğunda değişim miktarları son ölçüm ile bir evvelki ölçüm gözönüne alınarak hesaplanmalıdır.

Not : Türkiye’de hesaplama tekli : Dikili servet ibrelilerde 1.2 ile yapraklılarda 1.25 ile ve baltalıklarda (m3’e çevirdikten sonra) 1.4 ile çarpılır tepe ile birlikte odun miktarı hesaplanır. Daha sonra bu miktar ibrelilerde 1.15, yapraklılarda 1.2 ile çarpılarak kök odun miktarı dahil edilir. Çıkan rakam ibrelilerde 0.6 ile yapraklılarda 0.5 ile çarpılarak kuru ton ağırlığı olarak biyokütle bulunur. Biyokütle miktarı 0.45 ile çarpılarak (FAO 0.5 ile çarpıyor) ton olarak karbon miktarı bulunur. Karbon miktarı 3.66 ile çarpılırsa karbondioksit miktarı bulunur.

3. Orman amenajman planı olan ormanlık ve diğer ağaçlık alanlar

Amenajman planları belirli bir orman alanının yönetimi için gerekli bilgi ve direktiflerin verildiği, düzenli olarak revize edilen, belli bir politikanın devamlılığını sağlayan ve müdahaleleri kontrol eden yazılı bir araçtır.

Bu gösterge belli bir amenajman planı ile yönetilen ormanlık ve diğer ağaçlık alanların sahası, oranı ve değişik yıllara göre bu alanların değişimini ifade etmektedir.

Bu göstergeye ek olarak kalitatif olarak bu planlarda idare amaçlarının ne denli detaylı ve sağlıklı belirlendiği, izleme ve değerlendirmenin ne derece etkin yapıldığı ve benzeri konularda ek bilgiler verilebilir.

4. Sınırlaması yapılmış orman ve diğer ağaçlık alanlar

Bu gösterge kadastrosu bitmiş orman ve diğer ağaçlık alanların alanını ve oranını vermektedir. Bu alanlarda mülkiyet durumu kesinleşmiş olmaktadır.

[ 2.Sayfa - 3.Sayfa ]

© OGM, Her hakkı saklıdır.